Đi theo lối riêng Tản mạn kiến trúc và âm nhạc.

Bản thân những sự phân định này chỉ là tương đối và có nhiều ý kiến khác nhau

Xét về tính logic chuyên môn, điều đó hoàn toàn đúng! Âm nhạc có thể “vẽ” nên không gian và kể những câu chuyện bằng âm thanh trong đó; và kiến trúc cũng biểu hiện được thời kì bằng không gian của nó, cũng như mang những giá trị của thời kì khi tồn tại.

Ắt những môn nghệ thuật này đã có rất nhiều đổi thay từ thuở nguyên sơ cho tới hiện thời, kiến trúc và âm nhạc cũng vậy.

Cấu trúc và tiến trình lỏng lẻo, rời rạc, không có sự kết nối logic, ý nghĩa. Sau này nhân loại bổ sung thêm điện ảnh (nghệ thuật thứ bảy, nhiếp ảnh (nghệ thuật thứ tám). Có nhạc sĩ đã nhận định rằng: kiến trúc sư viết nhạc cấu trúc rất chặt chẽ, hoàn chỉnh và luôn ẩn chứa không gian trong đó. Xét về bình diện lịch sử thì hai loại hình này ra đời từ rất sớm và tồn tại độc lập, không có mối quan hệ như những môn nghệ thuật trong cùng nhóm.

Tuy nhiên nếu đủ trình độ và nếu muốn, nhạc sĩ có thể viết giao hưởng độc lập mà không lệ thuộc vào bất cứ điều gì.

Đó là cố KTS Hoàng Phúc Thắng với những bài ca về Hà Nội, những không gian của Hà Nội; ở đó có Hồ Gươm, có sông Hồng, có phường phố, có chiều dài lịch sử ngàn năm… Hoàng Phúc Thắng đã đưa không gian kiến trúc và cả lịch sử vào tác phẩm âm nhạc với cái nhìn của một nhà quy hoạch, nhà văn hóa.

Một công trình kiến trúc phải có đồ án thiết kế, rồi thi công mới trở thành kiến trúc đúng nghĩa; một tác phẩm âm nhạc được viết ra (trên giấy) cũng phải được trình tấu (dàn dựng khoa học, công phu) mới là tác phẩm âm nhạc hoàn thiện.

Và những cảm nhận cùng sự đa nghĩa ấy cũng đổi thay theo thời kì… Khi kiến trúc sư chơi nhạc, viết nhạc Sáng tác kiến trúc là một công việc khó, nhưng sản phẩm kiến trúc lại cụ thể, có thể nhìn thấy, sờ thấy; còn âm nhạc thì trừu tượng hơn, chỉ có thể nghe và cảm nhận. Kiến trúc đứng trong nhóm thứ hai – nhóm nghệ thuật tĩnh, gồm: hội họa – điêu khắc – kiến trúc

Có nhiều nhạc sĩ viết giao hưởng nhưng cũng… chỉ để đấy vì không đủ khả năng, điều kiện để dàn dựng tác phẩm. Nhóm nghệ thuật thứ nhất – nhóm động – là các môn nghệ thuật về thời gian (có tính phi vật thể), còn nhóm thứ hai – nhóm tĩnh – là các môn nghệ thuật về không gian (có tính vật thể).

Tuồng như đó cũng là một điểm tương đồng giữa âm nhạc và kiến trúc trong bối cảnh hiện nay. Cấu trúc và tiến trình lỏng lẻo, rời rạc, không có sự kết nối logic, ý nghĩa; từng chương đoạn lắp ghép khiên cưỡng, thậm chí thô thiển; các nhạc khí không đầy đủ và chất lượng không đồng đều, nhưng lại có cả những nhạc khí tạp phí lù không phải của dàn nhạc giao hưởng; các nhạc công chơi tự do, bất luật lệ, không nhìn bản nhạc và cũng không tuân theo chỉ huy… Trong thế cuộc làm âm nhạc, không phải nhà sáng tác, nhạc sĩ nào cũng viết giao hưởng, điều đó phụ thuộc vào hào kiệt, trình độ, cảm hứng và môi trường hoạt động nghệ thuật.

Và liệu có lối thoát hay sự bứt phá nào cho “bản giao hưởng tỉnh thành”? KTS Nguyễn Trần Đức Anh. Tuy nhiên, trong lý thuyết sáng tác của cả hai lại có những thủ pháp nghệ thuật tương đồng như: thăng bằng, tương phản, tiết điệu, tiết tấu, nhấn nhá, cao trào… Kiến trúc phải tuân những quy định nghiêm nhặt về quy chuẩn kỹ thuật xây dựng, luật pháp, định tính về văn hóa tầng lớp, định lượng về nhân trắc… còn âm nhạc phải tuân thủ về điệu thức, nhịp, giọng… Trong mỗi thể loại của công trình kiến trúc có những đề nghị riêng về kết cấu, cấu tạo, công năng, thẩm mỹ…; còn trong mỗi thể loại tác phẩm âm nhạc cũng có đề nghị cụ thể về cấu trúc, nội dung, nhạc khí… Cả hai đều có sự chuẩn và tính khoa học rất cao.

Nhà quy hoạch, KTS Le Corbusier (1887 – 1965) – cây đại thụ của nền kiến trúc đương đại thế giới đã nói: “Âm nhạc là sự sắp đặt những khoảng lặng, còn kiến trúc là sự xếp đặt những khoảng trống”.

Đó là những điểm tương đồng mà phần nào lý giải cho sự quan hoài và đam mê, thậm chí dấn thân vào âm nhạc của nhiều kiến trúc sư. Đương nhiên mỗi người đều có thể có cảm nhận và sự can hệ khác nhau trước những hình tượng nghệ thuật. Giữa những khoảng trống của kiến trúc ta có thể cảm nhận được nhịp điệu, giai điệu, tiết tấu; còn giữa những khoảng lặng im của âm nhạc ta có thể nhìn ra hình khối, đường nét, màu sắc”.

Không khó để có thể nhận thấy rằng bản giao hưởng đô thị của chúng ta đang hỗn loạn – hỗn loạn trên nhiều bình diện

Âm nhạc và kiến trúc, dị biệt và tương đồng Đã có nhiều sự nhận định, so sánh về sự tương đồng giữa hai loại hình nghệ thuật âm nhạc và kiến trúc. Kiến trúc hiện gần với công nghệ, khoa học kỹ thuật hơn, song không thể phủ nhận nó phát xuất từ một loại hình nghệ thuật và không bao giờ mất tính nghệ thuật trong đó. Trong danh mục sáu môn nghệ thuật từ xa xưa, âm nhạc đứng trong nhóm thứ nhất – nhóm nghệ thuật động, gồm: nhạc – vũ – kịch (sân khấu).

Điều đó cũng giống như sự đa nghĩa trong tạo hình tác phẩm Nhà thờ Ronchamp của KTS Le Corbusier. Có nhẽ đó là một ảnh hưởng qua lại của nghề nghiệp?! Về điều này phải nói thêm rằng có nhiều bài hát, tác phẩm âm nhạc không có không gian (hay tác giả – nhạc sĩ không dựng được?). Giới phê bình âm nhạc hàn lâm luôn thở than về việc khí nhạc, giao hưởng lép vế trước ca khúc thị trường.

Và như vậy thì trong âm nhạc có không gian, trong kiến trúc có thời kì. Bản giao hưởng thành thị Có điểm nào tương quan giữa tạo hình kiến trúc và “tạo hình” trong âm nhạc không? Hay thí dụ khác để cụ thể và hữu hình hơn là so sánh một tổ hợp kiến trúc (tuyến phố hay nhóm công trình chả hạn) với một khuông nhạc/ bản nhạc cùng những nốt nhạc trên đó. Còn với kiến trúc sư, rất hiếm người có thể, có nhịp làm “giao hưởng thành thị”, kể cả khi có trình độ và năng lực tương đương.

Tuy thế, điểm giống nhau ở chỗ là từ một bản giao hưởng hay một bản quy hoạch thành thị trên giấy, cho đến hiện thực – tác phẩm hoàn thiện là một khoảng cách rất xa. Ở Việt Nam, nhạc sĩ, KTS Hoàng Phúc Thắng (1951 – 2008) thì cho rằng: “Kiến trúc và âm nhạc là hai loại hình nghệ thuật có nhiều điểm tương đồng

Có thể lấy thí dụ như quang cảnh cuộc chiến dữ dội và bi thương trong bản Asturias (tác giả: Isaac Albéniz), sự rộn ràng của một phiên chợ trong đoạn đầu tác phẩm Phiên chợ Ba Tư (tác giả: Albert William Ketèlbey), hay không gian mênh mang của dòng sông và những con sóng trong tác phẩm Sóng Đa-nuýp (tác giả: Iosif Ivanovici)… Với kiến trúc, người ta có thể thấy sự sâu thẳm của thời gian trước kim tự tháp Ai Cập, hay một nhịp sống tíu tít trong thành thị với những tòa nhà cao vút xen nhau.

Và phải chăng chính vì những sự tương đồng ấy mà người làm kiến trúc dễ dàng tiếp cận và cảm nhận âm nhạc hơn? Dù không ai thống kê nhưng kiên cố số kiến trúc sư có sáng tác âm nhạc không phải là ít. Ở phía kiến trúc sư tình hình cũng không sáng sủa hơn khi rất nhiều người cũng không đậm đà lắm với những thể loại hoành tráng như “concerto”, “hợp xướng”, “giao hưởng”, để viết… “ca khúc nhà dân” cho dễ thở, dễ sống.

Trong nhiều kiến trúc sư chơi nhạc, viết nhạc có thể thấy hai tác giả kiến trúc sư – nhạc sĩ trong giới chúng ta ghi được những dấu ấn, những không gian của riêng mình. Mặc dù nằm trong hai nhóm khác nhau, nhưng kiến trúc và âm nhạc lại có những điểm tương đồng.

Sáng tác kiến trúc có những dữ liệu cụ thể; đó là diện tích xây dựng, chiều cao công trình, yêu cầu công năng… còn dữ liệu cho sáng tác âm nhạc lại khôn cùng mông lung.

Nếu quy đổi độ cao của công trình kiến trúc tương đương với cao độ nốt nhạc và độ rộng/độ lớn chiều ngang là trường độ, những khoảng trống là những dấu lặng… thì ta được kết quả gì? phải lấy dãy phố đẹp chuyển sang bản nhạc thì có được một giai điệu hay? Nếu lấy bản nhạc hay xây thành dãy phố thì có một dãy phố đẹp? Điều đó khó thuyết phục nhưng không phải là không có lý.

Không cần là nhạc sĩ hay người được đào tạo âm nhạc chuyên sâu, người nghe với vốn văn hóa một mực và sự nhạy cảm tâm hồn có thể thấy rất rõ những không gian trong tác phẩm âm nhạc.

Nhà quy hoạch, kiến trúc sư Le Corbusier (1887 – 1965) cây đại thụ của nền kiến trúc hiện đại thế giới đã nói: "Âm nhạc là sự sắp xếp những khoảng lặng, còn kiến trúc là sự sắp đặt những khoảng trống".

Các tác phẩm của anh thực thụ đi vào lòng người và vượt qua thử thách của thời gian, như: truyền thuyết Hồ Gươm, lặng im sông Hồng, Khi bước đi trên đường phố xưa, Hà Nội đêm mùa đông… Không khó để có thể nhận thấy rằng bản giao hưởng thành phố của chúng ta đang hỗn loạn – hỗn loạn trên nhiều mặt.